فرهنگ و اصطلاحات وردنجان

یادی از آسیاب آبی وردنجان ( آسیُّوْ اُیی )

در تاریخ 13 آذر 1400 مطلبی تحت عنوان چهارتمدن ویران شده در «وبلاگ فرهنگ و اصطلاحات وردنجان » منتشر کردیم و اشاره به چهار اثر تخریب شده باستانی وردنجان ( حمام خزانه ای ، قبرستان باباخاکی ، آسیاب آبی ، قلعه وردنجان ) داشتیم که در صورت وجود می توانست جاذبه گردشگری خوبی در وردنجان محسوب و شاید درآثار ملی ثبت می شد مثل اکثر آسیاب های آبی کشور که در سال های 1384 و 1385 به ثبت رسیدند ولی الان فقط نامی ازآسیاب آبی وردنجان ( در این وبلاگ ) باقی است و حتی در قصه ها قرار ندارد که در این خصوص تاسف وتأثرشدید خود را اعلام می کنم .

** مدتی پیش یکی از عزیزان همشهری با این حقیر تماس تلفنی برقرار نموده و اعلام کردند ( آسیاب آبی وردنجان به صد سال هم نمی رسد و ادامه دادند آسیاب آبی وردنجان با همکاری مرحوم حاج عبدالباقی رفیعی پدر شهید احمد رفیعی ) ساخته شده است بدین صورت که سنگ تراشانی از چالشتر دعوت و سنگی را در راه چهل دختران بریده ، وسط آن را سوراخ و تیری چوبی داخل آن قرار داده و مردانی از آبادی سنگ را تُر دادند ( غلطاندند) تا به محل آسیاب رسید و آسیاب را راه انداختند ) .

***

لذا هر چند سن این بزرگوار هنوز جوان و اوایل پیری است ، و سن و سالش به من و امثال نمی خورد ، در یکی از مراسم وردنجان با وی ملاقات و شبهه ای که برای وی یا امثال وی متصور بود را رفع کردم .

اینک با توجه به این که موضوع حائز اهمیت و دلیلی بر بی توجهی مسئول یا مسئولین سال های قبل از انقلاب در وردنجان است از جمله ، عدم آگاهی از تمدن و فرهنگ ، عدم مسئولیت حفظ آثار باستانی و شاید نگاهی به تمدن و تجدد گرایی که برای خود پیشرفت و ترقی می دانستند و ... !! ؟ برآن شدم تحقیقی در مورد آسیاب های آبی ایران از جمله آسیاب آبی وردنجان داشته باشم . و مقاله ای تحت عنوان یادی از آسیاب آبی وردنجان بنویسم . هرچند افسوس و نگرانی من و امثال من جای این میراث از دست رفته را پر نمی کند لااقل نسل فعلی و آینده از اثری تاریخی و فرهنگی شهر وردنجان اطلاع داشته باشند .

ناگفته نماند این وبلاگ را با آیه 1 « سوره مبارکه قلم » (ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ ) شروع کردیم و سعی کردم به این آیه جامه عمل بپوشم ( ان شاءالله و توکل به خدا )

* جواب اول :

آسیابی را که مرحوم حاج عبدالباقی در وردنجان ساختند آسیاب آبی نیست و اولین آسیاب گازوئیلی است که در وردنجان ساخته شد و مشروح آن را بدینصورت در پست « اولین های وردنجان » توضیح دادم :

اولین آسیاب صنعتی » گازوئیل سوز » در سال 1341 ه . ش توسط دو برادر به اسامی مرحوم حاج عبدالباقی رفیعی ( 1309 تا 1388 ه ش ) پدر شهید احمد رفیعی و مرحوم حاج ملا ابراهیم ( 1301 تا 1377 ه ش ) فرزندان مرحوم ملا فضل الله خریداری و در وردنجان شروع به کار کرد ، این آسیاب پس از مدتی توسط مرحوم حاج سلیمان کریمی فرزند مرحوم ملا خدامراد خریداری و تا سال ها پس از انقلاب اسلامی خدمات رسانی داشت . ضمناً قبل از سال 1341 مردم وردنجان و روستاهای اطراف از آسیاب آبی که صدها سال قدمت داشت استفاده می کردند هرچند آسیاب آبی تا سال 1350 زمستان ها فعال می شد ولی بخاطر بی توجهی و بی فرهنگی و سهل انگاری مسئولین مورد بی توجهی قرار گرفت و از سال 1354 تخریب کلی آن شروع شد .

* به این نکته توجه بفرمایید :

نکته ای که حائز اهمیت است و شاید در خاطره ها تعریف شده این است دورانی که آسیاب آبی وردنجان فعال بود سالی یک بار یا بیشتر سنگ های آن اعم از سنگ زیرین یا سنگ رویین « سنگ چینی » یا کنده کاری می شد .

عمل سنگ چیدن یعنی سطح سنگهای آسیاب را که بر اثر اصطکاک و سایش روی هم صاف می شدند تیشه کاری می کردند تا صاف و صیقلی و لغزنده نباشد و گندم به صورت شکسته یا سالم ازآن خارج نشود و بهتر تبدیل به آرد شود ، لذا شایددر مقطعی کسی از چالشتر دعوت شده و عمل « سنگ چینی » را انجام داده باشد .

* جواب دوم

تحقیق گسترده ای ازسنین مختلف ( 32 ساله تا 94 ساله ) در چالشتر انجام شد و از شغل سنگ تراشی در چالشتر پرس و جو بعمل آمدکه حاج آقا صالحی متولد 1301 اعلام داشتند چالشتر سنگ تراش نداشت و چالشتر به ساخت قفل ، اسلحه و بافت قالی چالشتری معروف بود .

پس باز هم به نکته ی بالا اشاره می کنم که احتمالاً کسی در برهه ای خاص دعوت شده و عمل « سنگ چینی » را انجام داده هر چند برای عمل سنگ چینی از وجود آهنگر یا نجار وردنجانی استفاده می شده .

* جواب سوم

از حاج عزت الله رفیعی وردنجانی متولد 1319 که بارها و بارها گندم به آسیاب آبی برده است ، در مورد قدمت آسیاب آبی وردنجان و سنگی که از کناره دره چهل دختران بریده شده سوال کردم و پرسیدم آیا این سنگ برای آسیاب آبی وردنجان بریده شده ؟ پاسخ دادند خیر!! ، این سنگ مال این کار نیست و از استحکام لازم برخوردار نبود ، آسیاب آبی وردنجان هم بیش از صد سال ، دویست سال پیش تر ساخته شده .

* جواب چهارم

خاطره ای از سردار بازنشسته سپاه حاج نبی الله رفیعی و برادر سردار شهید بشیر رفیعی فرزندمرحوم حاج ولی الله ( 1312 تا 1383 ه . ش ) :

حاج نبی الله رفیعی می فرمایند قبل از انقلاب بود ، من پسر بچه ای بودم ، آسیاب آبی وردنجان توسط مرحوم حاج علی ضامن رفیعی ( 1305 تا 1377 ه . ش )پدر شهید نصرالله رفیعی راه اندازی شده بود و من به اتفاق پدرم بار گندمی به آسیاب آبی بردیم ، آنجا کنارهم نشسته بودیم ، مرحوم حاج علی ضامن رفیعی در حالی که تمام سر و ریشش از گرد آرد سفید شده بود وسیله ای را در آسیاب به پدرمرحومم ( حاج ولی الله رفیعی ) نشان داد و فرمود این وسیله دویست سال است در این آسیاب کار می کند . ( امروز 23 شهریور1404 حدود60 سال ازآن خاطره می گذرد ) باز هم به قول حاج نبی الله امروزه با این همه وسایل پیشرفته می تونن آثار بجا مانده را بررسی کنن )

* جواب پنجم یک خاطره از خودم

در سال 1350 هجری شمسی پس از این که پدر مرحومم مشهدی محمد قلی (حیات آذر1301 تا آذر1379 ) که بنابه اصرار پدرش مرحوم کربلایی کریم کریمی ( پدربزرگ من ) از اصفهان نقل مکان و در وردنجان ساکن شدیم یک روز با خانواده و چند نفر از بستگان راهی چهل دختران شدیم . در مسیر سربالایی کوه چهل دختران و کنار دره محل بریدن سنگی مدور از جنس ماسه سنگ را دیدیم و برای استراحتی موقت آنجا نشستیم از پدر مرحومم سوال کردم بابا این سنگا برا چی بریدن ؟ پدر فرمودند : این سنگ را غریبه ها آمدند بریدند و حدود 100 متر پایین تر ، یا بیشتر ، محلی را نشان دادند که برای توقف یک ماشین ، تسطیح شده بود و ادامه دادند ماشین را اینجا پارک کردند و سنگ را غلطانده و به راحتی داخل ماشین قرار داده و برای روغن چراغ گیری بردند . ضمناً پدر مرحومم با مرحوم حاج عبدالباقی پسر خاله بودند و پدرم 8 یا 9 سال از مرحوم حاج عبدالباقی رحمت الله علیه بزرگ تر بود .

رو حشان شاد

* نکته : طرز استفاده سنگ در آسیاب با عصاری متفاوت است زیرا در آسیاب سنگ زیرین و سنگ رویین در سطح مدور روی هم قرار می گیرند و اصطکاک دارند ، اما در عصاری و روغن کشی سنگ مدور عمودی به چرخش در می آید و حالت فشار دادن روی دانه های روغنی مثل بَزرَک ( بَرزِک ) را دارد . و سرعت آن بسیار کمتر است .

* با توجه به تحقیق جامعی که بعمل آمد کمترین قدمتی که برای آسیاب های آبی در سطح کشور به ثبت رسیده دردوران قاجار ساخته شده اند ، نمونه آن ( آسیاب آبی پل زمان خان در استان چهارمحال و بختیاری ) است .

ضمناً این گوی و این هم میدان ، حتماً هنوز هم آثاری در کانال یا تنوره و محل آسیاب آبی مخروبه برای تعیین قدمت وجود دارد .

مگر در موزه شهرکرد سنگ آسیاب آبی نگهداری نمی شود ؟

خب بفرمایید پیدا کنید و به ثبت برسانید !

* در پایان عرایضم که فقط نامی از آسیاب آبی وردنجان باقی ماند ، خوشایند نیست شما دست خالی از این صفحه بروید و شما را با اطلاعاتی در مورد بعضی از آسیاب های آبی ایران آشنا می کنیم .

* آیا می دانید 131 اثر ، از جمله آسیاب آبی ، تپه ، بردگوری ، پل ، گورستان ،کتیبه ، امام زاده مسجد و... در استان چهارمحال و بختیاری ثبت ملی شده که آسیاب آبی وردنجان یا قلعه وردنجان یا قبرستان باباخاکی وردنجان یا حمام خزانه ای وردنجان می توانست یکی ازآنها باشد ؟ !

* آیا می دانید آسیاب های آبی به عنوان یک صنعت و فنون سنتی دیربازو گنجینه کهن محسوب می گردند که از بدوتاسیس رسالت تامین نان را به عهده داشته و ازلحاظ اجتماعی موجب حضور قبایل دیگردر محل و انسجام ایلی و تعاون وهمکاری بین روستاهای تابعه می شده ؟ پس آسیاب وردنجان هم از این امتیاز برخوردار بوده .

* آیا می دانید قدمت آسیاب آبی پل زمانخان شهرسامان به دوره قاجار برمی گرددو سازمان میراث فرهنگی استان در بهمن ماه سال 78 آن را به عنوان یک اثر ملی ( اثر 2593) ثبت کرد و اکنون جاذبه گردشگری است .

* آیا می دانید آسیاب آبی نقنه از توابع بروجن در چهارمحال و بختیاری در جنوب این شهر و در حاشیه رودخانه نقنه قرار گرفته‌است. این آسیاب تا دهه ۴۰ شمسی فعال بود اما متأسفانه در حال حاضر به دلیل عدم توجه و همچنین خشک شدن رودخانه (به دلیل خشکسالی و احداث سد)، جز ویرانه‌ای از آن باقی نمانده‌است !؟

* آیا می دانید آسیاب آبی گهرو از توابع شهرستان شلمزار واقع در استان چهار محال و بختیاری اکنون جاذبه گردشگری است ؟

* آیا می دانید ایران یکی از کشورهایی است که در آن قدیمی‌ترین آسیاب‌ها وجود دارند ولی توجهی به نگهداری آن‌ها صورت نگرفته . به‌طور نمونه در شهر میبد نمونه‌های فراوانی آسیاب وجود داشته‌است که بسیاری از آن‌ها تخریب شده‌اند و تنها برخی از آنان هنوز هم موجودند که از میان آن‌ها می‌توان به آسیاب سنگ سیاه ، آسیاب بیده ، آسیاب کچلک ، آسیاب بفروئیه ، آسیاب ده آباد ، آسیاب امیری ، آسیاب باغستان و آسیاب کوچک اشاره کرد.

* آیا می دانیدآسیاب‌های آبی تهران تا پایان دوره قاجار در تهران کاربرد داشتند، اما با گذشت زمان از گزند تخریب‌ها در امان نماندند و یکی پس از دیگری نابود شدند.

* آیا می دانیدآخرین آسیاب آبی بازمانده روستای « دینه سر » در استان مازندران بازسازی وبه همان شکل قدیمی به صورت سنتی و تنها به وسیله آب فعال و چرخ‌هایش در حرکت است ؟

* آیا می دانید آسیاب آبی ششم زواره اصفهان معروف به آسیاب «خان» با گذشت بیش ازسالها ایستادن چرخش ، مجدداً بازسازی و سنگ های آسیاب این آسیاب به حرکت درآمدند و دوباره رونق گرفت ؟ در سال 1399 رسانه ها چنین نوشتند : با گشایش آسیاب هزارساله زواره گردشگران داخلی و خارجی از این پس می‌توانند از بزرگ‌ترین آسیاب آبی ایران در این شهر تاریخی دیدن کنند.

* آیا می دانید آسیاب آبی چوران ، ( احتمالاً در اواخر دوره‌ تاریخی فعال بوده ) واقع در فاصله‌ یک کیلومتری جنوب شرقی شهر آبدانان و در کنار نهر قدیمی معروف به نهر میری، یکی از بناهای تاریخی منطقه محسوب که با وجود گذر زمان و فرسودگی، همچنان پابرجا است .

* آیا می دانید آسیاب آبی شهرستان خوانسار واقع در 176 کیلومتری شمال غرب اصفهان با قدمتی بیش از400 سال توسط مالک آن طی مدت دوسال بازسازی ، جانی دوباره گرفت ؟ این آسیاب تنها بازمانده 41 آسیاب در این شهر است .

* آیا می دانید یکی از قدیمی ترین آسیابهای آبی استان همدان که قدمت آن به دوران اسلامی باز میگردد کشف واکنون جاذبه گردشگری است ؟.

* آیا می دانید دزفول شهر آسیاب‌های آبی جهان نام دارد ؟ قدمت اولین آسیاب های آبی دزفول پیش از در دوره ساسانیان ، یعنی تقریباً هم زمان با دوره ساخت شهر دزفول، ساخته شده اند البته هرچند باقی مانده آسیاب های آبی دزفول متعلق به آن دوران نیستند لذا بازهم نمی توان باستانی بودن آن را انکار کرد و جزو آثارملی ثبت و جاذبه گردشگری هستند .

* آیا می دانیدآسیاب آبی شوشتر ( شهر آبشارها ) جاذبه گردشگری است و روزانه مورد بازدید گردشگران قرار می گیرد ؟

* آیا می دانید آسیاب­های آبی در منطقه کوهستانی هورامان ( هورامان یا اورامان، روستایی پلکانی از توابع شهرستان سروآباد در استان کردستان ) جاذبه گردشگری است ؟

* آیا می دانیدآسیاب آبی قدیمی تویه دروار از توابع شهرستان دامغان با شماره 981 در سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کشور درتاریخ 4/11/1391به عنوان میراث فرهنگی ثبت شده ؟ این آسیاب هنوز فعال و جاذبه گردشگری است . ضمناً در سطح استان سمنان نمونه های فراوانی از این آسیابها به چشم می خورد که متاسفانه تعداد انگشت شماری از آنها فعال می باشند و مابقی مخروبه شده و یا بنا به دلایلی مورد استفاده قرار نمی گیرند.

* آیا می دانید از 8 آسیاب های آبی كوهبنان ( شمالی‌ترین نقطه استان کرمان ) كه در روزگـاري نـه چنـدان دور، نقـش اصـلي را در اقتـصاد ايـن خطـه ايفـا مي كرداكنون فقـط يـك آسیاب آبی ، درحال كار كردن است ؟

* آیا می دانید ساخت آسیاب های آبی شوش با قدمتی از عصر ساسانیان و دوران پادشاهانی چون اردشیر اول و شاپور نسبت می دهند ؟ امروزه این آسیاب ها جاذبه گردشگری است . مجموعه تاریخی ، صنعتی و اقتصادی آسیاب ها آبی شوش در مجاورت بافت تاریخی شوشتر قرار دارد .

* آیا می دانید در منطقه‌ای از گنو ( فاصله 30 کیلومتری شمال بندرعباس چند آسیاب قدیمی به چشم می‌خورد که همگی در مسیر چشمه‌ای به نام گنو قرارگرفته‌اند؟ تعداد شش آسیاب در این دره وجود دارد که در امتداد یکدیگر ساخته‌شده‌اند. وضعیت این آسیاب‌ها ازنظر سالم بودن باهم متفاوت است . مجموعه آسیاب‌های آبی گنو متعلق به دوره قاجاریه در سال ۱۳۸۰ به شماره ۳۹۷۴ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

* آیا می دانید در سال 1399 هجری قمری ( 1357 هجری شمسی ) شناسایی هفت آسیاب در دشت جُوِین و جُغتای در بخش شمال‌غربی استان خراسان‌رضوی صورت گرفت ، که طی بررسی‌های باستان‌شناسی و شواهد بجای‌مانده از این آسیاب‌ها که ازلحاظ گاهنگاری متعلق به 200سال اخیر تشخیص داده شد ؟ ( آن زمان )

* آیا می دانیدآسیاب قطبیه دردشت سیرجان در نتیجه فعالیت‌های میدانی باستان‌شناسی سال 1397 مورد شناسایی قرار گرفت به عنوان دانش بومی و فرهنگی محسوب و اکنون جاذبه گردشگری است ؟

* آیا می دانید با مطالعه و بررسی که به عمل آمده ساخت آسیاب های آبی خلیج فارس را به دوره ساسانی ارتباط داده اند ؟ اکنون تعدادی از این آسیاب ها ی آبی به اسامی بندو1 ، بندو2 ، دوقلو ، گنوي ، دزفول ،( شوشتر( سيکا ) ثبت جهانی ، و « راک » در آثار ملی ثبت و همراه با آسیاب های آبی بهمن ، هشچه ، ارجان جاذبه گردشگری هستند ؟

* آیا می دانیدآسیاب آبی یوسف آباد که تاریخ دقیقی از ساخت آن در دسترس نیست و تقریبا به قرن دهم هجری شمسی نسبت داده می شود، مرمت آن در سال های اخیر از جمله توسط استاد ابراهیم روستایی شروع شد و اکنون جاذبه گردشگری است ؟

* آیا می دانید درپژوهش و مطالعات باستان شناسی 14 باب از آسیاب های آبی پراکنده در روستاهای شهرستان دره شهر با هدف مستندنگاری مورد مطالعه قرارگرفت ؟ ساختار معماری این آسیاب ها شامل؛ تنوره، توره، بلسکه، مزگیو، پره پره، کینه میخ، سنگ میره(مهره)، خو، چقچقه، سرسویل، سردوللون، سنگ های آسیاب، ژیرشو و محل استراحت است که اکنون جاذبه گردشگری هستند ؟

* آیا می دانیدآسیاب آبی خان شهر طبس در زلزله 1357 تخریب شد و در اواخر دهه 80 مجددا به همت میراث فرهنگی طبس بازسازی و در مرداد 1395 به ثبت آثارملی ایران رسید ؟ ضمناً شهر طبس قبل از زلزله 1357 پنج آسیاب داشته .

* آیا می دانید از مهمترین آسیابهای آبی تفت می توان به آسیاب آبی نیر ، آسیاب آبی صدری ، آسیاب آبی باغ گلابدان ، آسیاب آبی نوابی ، آسیاب آبی سرده ، آسیاب آبی موقوفه گرمسیر، آسیاب آبی راحت آباد، آسیاب آبی میر سید محمد ، آسیاب آبی حاجی زینل ، آسیاب آبی مبارکه ، آسیاب آبی ملا حیدر ، آسیاب آبی امام رضا ، آسیاب آبی اسلامیه ، آسیاب آبی فخر آباد و آسیاب بادی شواز اشاره كرد ؟ و آیا می دانید از آسیاب های مذکور آسیاب واقع در محله گرمسیر بیش از 400 سال قدمت دارد و در حال حاضر فعال است ؟

* آیا می دانیدآسیاب آبی کوشک نو یزد ، یکی از بی‌نظیرترین آسیاب‌های ساحته شده در ایران است ؟این آسیاب هنوز فعال است و به شمار 31098 در فهرست آثارملی به ثبت رسید .

* آیا می دانید آسیاب آبی شهرستان اشکذر از توابع استان یزد شاهکار معماری و فناوری دوران ایلخانیان و در زمان حکومت علینقی خان از فرزندان محمد تقی خان حدود سده‌ی ۱۲ هجری قمری ساخته شده است ؟ این آسیاب که در دوران خود یکی از بزرگترین و پیشرفته ترین آسیاب های آبی کشور بوده اکنون از جاذبه های مهم گردشگری منطقه محسوب می شود .

* آیا می دانید از آسیابهای معروف و دیدنی یزد می توان از آسیابهای كچلك ، بیده ، ده آباد ، باغستان ، سنگ سیاه وبفروئید در میبد و منواراشاره کرد ؟

* آیا می دانید ساختمان و ابزارهای آسیابانی 9 آسیاب ازآسیابهای آبی روستای کمره( از روستاهای دهستان حمزه لو هشت کیلومتری خمین )که قدمت ساخت آن به تاریخ قبل از اسلام نسبت داده می شود هنوز جاذبه گردشگری است ؟ از جمله آسیاب هایی که به نام صاحبان اولیه یا ویژگی اقلیمی نامگذاری شده اند می توان پاچغا ، آسیاسرخ ، آسیاسفید ، امیری و آسیانو را نام برد .

* آیا می دانیدآسیاب آبی ریگاره محمدیه ، یکی از شاهکارهای معماری کبیرمنطقه با تکنیک های فنی که در خود جای داده ، آثار تاریخی مهم منطقه محسوب می شود ؟ این بنا در مرداد ماه سال ۱۳۸۵ با تحقیقات و بررسی های متعدد توسط اداره میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری شهرستان نایین کشف و پس از استحکام و مرمت بازگشائی و هم اکنون آماده بازدید گردشگران می باشد.

* آیا می دانید مجموعه سازه های آبی سیکا ( شوشتر ) به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو با شماره 1315 به ثبت رسیده است ؟ این مجموعه مشتمل بر حدوداً40 آسیاب آبی می باشد .

* آیا می دانید در محدوده استان ایلام بقایاى ده‌ها آسیاب آبی از جمله آسیاب های آبی چرداول ، آسیاب های آبی کهره مربوط به سده های متاخر اسلام که در زمان حکومت لطفعلی خان بالاوند حاکم هلیلان بنا گردیده و به شماره ثبت 26011 اثرملی ایران ثبت شده اند )تعدادى ازآن‌هادرحال حاضرموردبهره‌بردارى قرار مى‌گیرند و جاذبه گردشگری هستند ؟

* آیا می دانیدآسیاب‌های آبی طلاآباد مربوط به اواخر دوره صفوی در شهرستان کاشمر ( استان خراسان رضوی ) در تاریخ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۳۱۸۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده ؟

* آیا می دانید تعدادی از 15 آسیاب آبی شهر نراق ( شهرستان دلیجان ، استان مرکزی ) مربوط به دوران صفویه تا قاجار ، هنوز سالم و تعدادی در حال مرمت و جاذبه گردشگری تاریخی و فرهنگی هستند ؟ ضمنا از آسیاب آبی قنات روستای ضامنجان اراک در استان مرکزی به عنوان یادگاری کهن از دانش مردمان ایران زمین یاد می شود

چهارتمدن ویران شده وردنجان

اولین های وردنجان

فهرست مطالب وبلاگ

فرهنگ و اصطلاحات وردنجان همه حروف